SNBT FOUNDATION संचलित ‘प्रेरणा व्यसनमुक्ती व पुनर्वसन केंद्र’*
*विशेष व्याख्यान : १४ एप्रिल – भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती*
*व्याख्यान सुरुवात:*
नमस्कार मंडळी,
आज १४ एप्रिल. आजचा दिवस संपूर्ण देशासाठी, नव्हे तर जगासाठी एक प्रेरणादायी दिवस आहे. आज आपण आपल्या ‘SNBT फाउंडेशन संचलित प्रेरणा व्यसनमुक्ती व पुनर्वसन केंद्रात’ एका अशा महामानवाची जयंती साजरी करत आहोत, ज्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातून जगाला संघर्षाचा आणि विजयाचा धडा दिला. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!
सुरुवात एका कवितेने करूया…
*”विद्येच्या बळावर ज्याने, उद्धारली दिनदुबळ्यांची वस्ती,*
*त्या महामानवाला विनम्र अभिवादन, ज्याची जगात आहे सर्वात मोठी हस्ती!*
*ज्याने लिहीलं देशाचं संविधान, मिटवली विषमतेची अंधारी रात,*
*त्याच भीमाच्या विचारांनी, करूया आज आपण व्यसनमुक्तीची नवी सुरुवात!”*
*विषय प्रवेश: बाबासाहेब आणि आपला संघर्ष (The Connection)*
मित्रांनो, तुम्हाला कदाचित प्रश्न पडला असेल की, “सर, आपण इथे व्यसनमुक्ती केंद्रात आहोत. इथे बाबासाहेबांची जयंती साजरी करून आपल्याला आपल्या आजारातून बाहेर पडायला काय मदत मिळणार आहे?”
या प्रश्नाचं उत्तर खूप सखोल आहे. सायकॉलॉजी (Psychology) आणि समुपदेशनाच्या भाषेत सांगायचं तर, बाबासाहेबांचं आयुष्य हे *’रेझिलियन्स’ (Resilience)* म्हणजेच ‘संकटातून उसळी मारून पुन्हा उभं राहण्याचं’ सर्वात मोठं उदाहरण आहे.
जेव्हा तुम्ही व्यसनात होतात, तेव्हा समाजाने तुम्हाला काय म्हटलं? “हा बेवडा आहे, हा गर्दुल्या आहे, हा वाया गेलाय.” तुम्हाला समाजाने वाळीत टाकल्यासारखं वागवलं, बरोबर? तुमच्याकडे तिरस्काराने पाहिलं. तुम्हाला ‘स्टिग्मा’ (Stigma – कलंक) लागला.
आता जरा शंभर वर्षांपूर्वीचा काळ आठवा. बाबासाहेबांना समाजाने काय वागणूक दिली होती? त्यांना तर पाण्याला हात लावू दिला जात नव्हता, शाळेत बाहेर बसवलं जायचं. त्यांनाही समाजाने वाळीतच टाकलं होतं.
पण, जेव्हा समाजाने त्यांना नाकारलं, तेव्हा त्यांनी काय केलं? ते डिप्रेशनमध्ये गेले का? त्यांनी परिस्थितीला दोष देत दारूच्या बाटलीचा किंवा नशेचा आधार घेतला का? नाही! त्यांनी ज्ञानाचा आधार घेतला. त्यांनी स्वतःला इतकं मोठं केलं की, ज्या समाजाने त्यांना नाकारलं, त्याच समाजाला त्यांना डोक्यावर घ्यावं लागलं. हाच धडा आपल्याला घ्यायचा आहे. समाजाने आपल्याला नाकारलंय ना? मग आता स्वतःला सिद्ध करण्याची वेळ आपली आहे.
*१. स्वतःचं संविधान (Personal Constitution):*
बाबासाहेबांनी भारताला ‘संविधान’ दिलं. भारत हा एवढा मोठा देश आहे, वेगवेगळ्या जाती, धर्म, भाषा… या देशाला नीट चालवायचं असेल, तर एक नियमपुस्तिका (Rulebook) हवी होती. ते म्हणजे आपलं संविधान.
मित्रांनो, आपलं मन आणि शरीर सुद्धा एका देशासारखंच आहे. जेव्हा आपण व्यसनात असतो, तेव्हा या शरीरात आणि मस्तिष्कात ‘अराजकता’ (Chaos) माजलेली असते. नियम नसतात, शिस्त नसते. सकाळी कधीही उठायचं, काहीही करायचं.
आज या ‘प्रेरणा व्यसनमुक्ती केंद्रात’ आपल्याला ‘स्वतःचं संविधान’ लिहायचं आहे.
* *अनुच्छेद १:* मी आजचा एक दिवस नशा करणार नाही. (Just for Today)
* *अनुच्छेद २:* मी माझ्या भावनांवर (Triggers) नियंत्रण ठेवेन.
* *अनुच्छेद ३:* मी माझ्या कुटुंबाची जबाबदारी घेईन.
जोपर्यंत तुमच्या आयुष्यात ही शिस्त, हे स्वतःचे नियम नसतील, तोपर्यंत ‘रिकव्हरी’ (Recovery) शक्य नाही. बाबासाहेबांनी देशाला शिस्त लावली, आपल्याला स्वतःच्या मनाला शिस्त लावायची आहे.
*२. पंचशील आणि व्यसनमुक्ती (Panchasheel and De-addiction):*
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भगवान बुद्धांचा धम्म स्वीकारला. बुद्धांनी माणसाच्या कल्याणासाठी ‘पंचशील’ (पाच नियम) दिले आहेत. त्यातील पाचवे शील काय आहे माहितीये?
*”सुरामेरयमज्जपमादठ्ठाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामी”*
याचा अर्थ: “मी दारू, मादक पदार्थ आणि गुंगी आणणाऱ्या सर्व व्यसनांपासून दूर राहण्याची प्रतिज्ञा करतो.”
बाबासाहेबांना हे पक्के ठाऊक होते की, जो समाज किंवा जो माणूस व्यसनाच्या आहारी जातो, त्याचा विकास कधीच होऊ शकत नाही. व्यसन माणसाची विचार करण्याची ताकद (Cognitive Function) संपवून टाकते. ज्या समाजाला गुलामगिरीतून बाहेर काढायचंय, तो समाज व्यसनी असून चालणार नाही.
तुम्ही विचार करा, जर आपण व्यसनातच राहिलो, तर आपण आपल्या मुलाबाळांना काय भविष्य देणार आहोत?
**३. तुम्ही तुमच्या नशिबाचे शिल्पकार (You are the creator of your destiny):**
एक समुपदेशक (Counselor) म्हणून मी तुम्हाला नेहमी सांगतो की, ‘व्हिक्टिम मेंटालिटी’ (Victim Mentality) म्हणजे ‘मीच कसा बिचारा आहे’ हा विचार सोडा.
बाबासाहेब म्हणायचे, “तुम्ही तुमच्या नशिबाचे शिल्पकार आहात.” (You are the architect of your own destiny).
कुठलाही देव, चमत्कार किंवा डॉक्टर तुम्हाला व्यसनमुक्त करू शकत नाही, जोपर्यंत तुम्ही स्वतः ठरवत नाही. ‘प्रेरणा व्यसनमुक्ती केंद्र’ तुम्हाला रस्ता दाखवेल, SNBT फाउंडेशन तुम्हाला आधार देईल, पण चालायचं तुम्हालाच आहे.
*समारोप:*
मित्रांनो, १४ एप्रिल हा फक्त सुट्टीचा किंवा डीजे लावून नाचण्याचा दिवस नाही. हा दिवस आहे आत्मपरीक्षणाचा. हा दिवस आहे एका संकल्पाचा.
ज्या माणसाने पाण्यासाठी चवदार तळ्याचा सत्याग्रह केला, त्या माणसाच्या जयंतीला आपण दारूच्या किंवा नशेच्या घोटासाठी स्वतःला विकणार नाही, ही शपथ आज आपल्याला घ्यायची आहे. आपल्याला ‘शिक्षित व्हायचंय’ (व्यसनाबद्दल ज्ञान घ्यायचंय), ‘संघटित व्हायचंय’ (NA/AA मीटिंग्स आणि रिकव्हरी ग्रुपमध्ये राहायचंय) आणि ‘संघर्ष करायचाय’ (स्वतःच्या व्यसनी विचारांशी).
शेवटी जाता जाता एवढंच सांगेन…
*”वादळांना घाबरून नौका कधी पार होत नाही,*
*अन् संघर्ष केल्याशिवाय कुणाचा जयजयकार होत नाही.*
*भीमरावांनी शिकवलाय रस्ता आपल्याला संघर्षाचा,*
*आजपासून व्यसनमुक्तीचा मार्ग हाच आहे, आपल्या खऱ्या उद्धाराचा!”*
आज बाबासाहेबांच्या जयंतीनिमित्त आपण सर्वजण एक वचन देऊया की, आपण व्यसनाच्या गुलामगिरीतून स्वतःला कायमचे मुक्त करू आणि एक जबाबदार, स्वाभिमानी नागरिक बनू.
सर्वांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीच्या खूप खूप शुभेच्छा. SNBT फाउंडेशन आणि प्रेरणा परिवारातर्फे महामानवाला कोटी कोटी प्रणाम!
जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय भीम!